ประโยชน์ของผักหวานป่า

ผักหวานป่าเป็นเครื่องยาไทยจำพวกผักจะใช้ส่วนรากมาทำยา รากมีรสเย็นสรรพคุณ แก้ไข้ แก้ ดีพิการ แก้เชื่อมมัว แก้ร้อนในกระหายน้ำ  แก้กระสับกระส่าย   พบว่าผักหวานป่าจัดเป็นทั้งอาหารและยาประจำฤดูร้อนแก้อาการของธาตุไฟได้ตามแพทย์แผนไทย 

    ส่วนยอดก็นิยมนำมาปรุงอาหารมีรสหวานกรอบช่วยแก้ร้อนในกระหายน้ำและระบายความร้อนหรือใช้ปรุงเป็นยาเขียวเพื่อลดไข้   ลดความร้อน ปัจจุบันพบว่ามีการนำมาพัฒนาเป็นชาผักหวานป่าทำเป็นเครื่องดื่มต้านอนุมูลอิสระ

คุณค่าทางอาหาร

                                                                                                                                                       

ผักหวานป่าจัดเป็นผักที่มีคุณค่าทางโภชนาการสูงชนิดหนึ่งโดยเฉพาะอย่ายิ่งในด้านแหล่งโปรตีน วิตามินซี และพลังงาน นอกจากนี้ยังมีปริมาณเยื่อใยพอสมควรช่วยในการขับถ่ายให้ดีขึ้น ในยอดและใบสดที่รับประทานได้ 100 กรัม ประกอบด้วยน้ำ 76.6 กรัม โปรตีน 8.2 กรัม คาร์โบไฮเดท 10 กรัม เยื่อใย 3.4 กรัม  แคโรทีน 1.6 มก. วิตามินซี 115 มก. และค่าพลังงาน 300 กิโลจูล (KJ) อย่างไรก็ตามการบริโภคผักหวานป่าควรปรุงให้สุกเสียก่อน เนื่องจากการบริโภคสด ๆ ในปริมาณมากอาจทำให้เกิดการเบื่อเมา เป็นไข้ และอาเจียนได้ การนำผักหวานป่ามาปรุงอาหารนั้นใช้ได้ทั้งส่วนที่เป็นยอดและใบอ่อน นำช่อผลอ่อน ๆ สำหรับผลแก่อาจลอกเนื้อทิ้งนำเมล็ดไปต้มรับประทานได้เช่นเดียวกับเมล็ดขนุน มีรสหวานมัน การปรุงอาหารจากผักหวานป่า นอกจากต้ม ลวก เป็นผักจิ้มน้ำพริกแล้วอาจนำไปทำแกง แกงเลียง หรือต้มจืดได้เช่นกัน

ช่วงเวลาผักหวานป่าออกดอก

       ผักหวานป่าในป่าเกือบทุกชนิดผักหวานป่าจะออกดอกประมาณเดือนธันวาคม-มกราคม และออกผล

ประมาณเดือนกมุภาพันธ์ผลแก่และสุกในเดือนเมษายน-  พฤษภาคม ผักหวานป่าเป็นพืชที่แยกเพศ

ชัดเจนมีทั้งที่เป็นต้นเพศผู้และเพศเมีย โดยมีดอกตัวผู้และดอก ตัวเมียอยู่คนละต้น (dioecious)การผสม

เกสรอาศัยแมลงตามธรรมชาติ ส่วนการกระจายเมล็ดพันธุ์อาศัยสัตว์ป่าเป็นผู้นำพา และน้ำยังเป็นตัวนำ

พาได้ดีเมื่อผลสุกร่วงหล่นลงจะถูกน้ำพัดพาไปในที่ต่างๆ เมื่อเมล็ดเจอที่ที่มีความเหมาะก็จะงอกและ

เจริญเติบโตต่อไป

การดูแลรักษาผักหวานป่า

      ในช่วงต้นฤดูฝน ผักหวานป่าจะได้น้ำจากน้ำฝนธรรมชาติที่ตกลงมา แต่ถ้าฝนทิ้งช่วงต้องมีการให้น้ำช่วยในช่วงแรกของการปลูกใหม่ หรือในหน้าแล้งโดยให้น้ำสัปดาห์ละ 1-2 ครั้ง พอให้ดินชื้นอย่าให้ดินแฉะ ผักหวานป่าไม่ชอบน้ำมากนัก ในแปลงศึกษาทดสอบของศูนย์ส่งเสริมและพัฒนาอาชีพการเกษตรจังหวัดนครราชสีมา (พืชสวน) จะมีการให้น้ำโดยระบบน้ำหยด

       หลังปลูกผักหวานป่าได้ 3-4 เดือน ใส่ปุ๋ยเคมีสูตร 15-15-15 อัตราส่วน 10-15 กรัม/ต้น ห่างโคนต้นประมาณ 10-15 เซนติเมตร โรยทับด้วยปุ๋ยคอกแล้วกลบดิน ในแปลงศึกษาทดสอบการปลูกผักหวานป่าของศูนย์ฯ ในช่วงปีแรกจะใส่ปุ๋ยสูตร 15-15-15 ร่วมกับปุ๋ยคอก 4 เดือน/ครั้ง เพิ่มปริมาณปุ๋ยตามขนาดของต้นผักหวานป่า 

        เมื่อขึ้นสู่ปีที่สองจะใส่ปุ๋ย 2 ครั้ง คือช่วงต้นฤดูฝนประมาณเดือน พฤษภาคม-มิถุนายน และปลายฤดูฝน ประมาณเดือน กันยายน-ตุลาคม โดยใส่ปุ๋ยเคมีสูตร 15-15-15 อัตรา 50 กรัม/ต้น โรยทับด้วยปุ๋ยคอก 1-3 บุ้งกี๋/ต้น ในช่วงนี้ต้นผักหวานป่าที่สมบูรณ์จะมีความสูงโดยเฉลี่ยประมาณ 1 เมตร

แหล่งที่พบ

       ผักหวานป่าเป็นพืชที่ไม่ชอบแดดจัด ไม่ชอบน้ำมาก ชอบที่โล่ง ดินร่วนปนทราย พบมาก

ตามภาคตะวันออกเฉียงเหนือ บริเวณที่สูง เชิงเขา ป่าเชิงเขาหรือป่าโปร่ง แหล่งผลิตเป็นการ

ค้า ได้แก่ จังหวัดลำพูน เชียงใหม่ และสกลนคร

ลักษณะของผักหวานป่า

     

        
       ไม้พุ่มยืนต้นสูง ๕-๑๐ เมตร อายุหลายปี กิ่งและลำต้นมีใบประดับขนาดเล็ก ลำต้นสี

น้ำตาลอ่อนผิวขรุขระ ใบเป็นรูปไข่หรือรูปรี สีเขียวเข้มเนื้อใบกรอบ ปลายใบมน ขอบใบเรียบ 

ปลายใบแหลม ฐานใบเป็นรูปลิ่มก้านใบสั้น ช่อดอกเกิดตามกิ่งแก่หรือตามลำต้นที่ใบร่วงไป

แล้วแตกกิ่งก้านคล้ายช่อดอกมะม่วงหรือดอกลำไย ดอกมีขนาดเล็กเป็นตุ่มสีเขียวอัดกันแน่น

เป็นกระจุก ผลเป็นผลเดี่ยวติดกันเป็นพวงผลอ่อนสีเขียว เมื่อแก่สีเหลืองอมส้ม ลักษณะผล

กลมรี เมล็ดลักษณะคล้ายพุทรา

วิธีการเพาะปลูก

 เมล็ดผักหวานป่าจะสุกประมาณ เดือน เม.ย.- พ.ค. ซึ่งมีวิธีการเพาะเมล็ดดังนี้

            1. เลือกผลแก่สุก โดยปล่อยให้สุกงอมเพื่อสะดวกในการแยกเปลือกและเนื้อออกจากเมล็ด
            2. แยกเปลือกและเนื้อหุ้มเมล็ด โดยขัดล้างในการภาชนะที่มีผิวหยาบ  เช่น ตะแกรง กระด้ง หรือเข่ง ไม้ไผ่  ควรใส่ถุงมือ
        เนื่องจากเนื้อหุ้มเมล็ดมีสารที่ระคายเคืองต่อผิวหนัง
            3. นำเมล็ดที่ขัดสะอาดแล้วแช่น้ำแยกเมล็ดที่สมบูรณ์ไว้เพาะเมล็ดที่สมบูรณ์จะจมน้ำส่วนเมล็ดที่ลอยน้ำควรแยกทิ้ง
            4. นำเมล็ดที่จมน้ำขึ้นผึ่งพอสะเด็ดน้ำ คลุกด้วยสารเคมีป้องกันเชื้อรา ในขั้นตอนนี้อาจเก็บเมล็ดโดยห่อกระดาษหนังสือพิมพ์
        ใส่ถุงพลาสติกเจาะรูระบายอากาศ แช่ตู้เย็นในช่องแช่ผักไว้ประมาณ 1 เดือน เปอร์เซ็นต์ความงอกอาจจะลดลงเล็กน้อยหรือจะทำ
        การบ่มเพาะเลย ก็จะทำให้เปอร์เซ็นต์ความงอกสูง วิธีการบ่มเพาะเมล็ดผักหวานป่าเพื่อกระตุ้นให้เกิดการงอก มี 3 วิธีดังนี้        
                 4.1 นำเมล็ดมาบ่มเพาะโดยเกลี่ยเมล็ดบนกระด้งหรือตะแกรงหนาไม่เกิน 1 นิ้ว คลุมด้วยกระสอบป่านชุบน้ำหมาดๆ เก็บไว้
        ในที่ร่ม 2-3 วัน เปลือกจะเริ่มแตกปริ เมื่อมีรากงอกออกมาจึงนำไปเพาะลงถุงต่อหรือนำไปปลูกแปลงที่เตรียมดินไว้แล้ว
                 4.2 นำเมล็ดมาบ่มเพาะในแกลบดำ  โดยนำแกลบดำใส่ภาชนะหรือกระบะเพาะแล้วโรยเมล็ดผักหวานลงบนแกลบดำ เกลี่ย
        เมล็ดอย่าให้ทับซ้อนกัน  โรยแกลบดำกลบหนาประมาณ 1-2 นิ้ว รดน้ำให้ชุ่ม 4-5 วัน  คุ้ยดูจะเห็นเปลือกเริ่มแตกปริ  อีกประมาณ
        5 วัน จะเห็นรากงอกออกมานำไปเพาะในถุงต่ออีกประมาณ 2 เดือน จึงจะทยอยแทงยอด หรือจะนำเมล็ดลงปลูกในแปลงเลยก็ได้        
                 4.3 นำเมล็ดมาบ่มเพาะในทราย โดยนำทรายใส่ภาชนะหรือกระบะเพาะ แล้วโรยเมล็ดผักหวานป่าลงบนทรายใช้ฟางคลุมรด
        น้ำให้ชุ่ม ระยะเวลาการแตกปริของเปลือก และการงอกของเมล็ดจะคล้ายกับการบ่มเพาะในแกลบดำ